ARGUVAN İLÇESİNİN VE KÖYLERİNİN GENEL ZEMİN YAPISI VE DEPREMSELLİK ÖZELLİKLERİ  

Merkez ilçemiz; Doğu Anadolu sıkışma bölgesi dâhilinde, Ovacık- Malatya fayı ile Malatya fayının üreteceği deprem enerjisinin etkisinde kalmaktadır. Ovacık - Malatya fayı kuzeyden güneye kadar uzanır ve 180 km civarındadır. Sol yönlü doğrultu atımlı bir faydır. Erzincan çek- ayır havzasının doğusundan güneybatı yönünde Ovacık'a kadar devam eder ve Malatya fayı ile kesişir.

Malatya fayı: Kuzey doğuda Kemaliye ile başlar, Arapkir, Yoncalı, Arguvan, Yazıhan, Medik barajı, Akçadağ ve Polat barajı istikametinden Doğanşehir'e kadar uzanan sismik açıdan enerji yüklü ciddi şekilde deprem üretecek bir faydır. Bu Malatya kırığı KD 'den GB 'ye kadar uzanır ve 180 km civarındadır ve Sol yönlü doğrultu atımlı bir fay olup K20- 30D doğrultuludur. ( Gülkan vd. 1993 )

İlçemiz sınırları genelinde, Devoniyen olarak 8 tipte zemin formasyonu görülmektedir. Litolojik olarak farklı seriler görülmekle beraber III. jeolojik dönem sonu ile IV. Jeolojik dönem başlarında oluşumunu tamamlamış durumdadır. Bu duruma göre kesit olarak;

1-Neojen, Karasal, Ayrılmamış dönemi bölgesi

2-Neojen, Volkanik, Fasies dönemi bölgesi

3-Pliosen, Karasal dönemi bölgesi

4-Pleistosen, Eski Alüvyon dönemi bölgesi

5-Permo, Karbonifer dönemi bölgesi

6-Alt Miosen dönemi bölgesi

7-Andezit, Spilit, Porfirit dönem bölgesi

8-Bazalt Dolarit dönem bölgesi şeklinde zemin guruplar genel olarak görülmektedir.

Bu maddelerde bahis edilen seriler detaylı olarak hangi köy sınırlarında bulunmakta bu konuda geniş bilgi okuyucularımıza sunulacaktır.

Bölgemiz Tektoniksel türde Levhasal hareketlerine bağlı olarak kıvrılma ve kırılmalar sonucuna bağılı olarak oluşmuş yükseltilerden ve Çanaklardan oluşmuştur. Bu yükseltilerden en önemlileri Ayrancı dağları, Göl dağları, Yama dağları, Kuru dağ, Aladağ v.d. leridir. En önemli Çanakları Fırat havzası ile Morhamam, Gümüşlü, Karababa, İsaköy ile Aşağı ve Yukarı Sülmenli ile Bozburun köylerinin bulunduğu alandır. Diğer tarafta merkezin kuzeyinde Eymir, Kızık, Kömürlük, Güngören,Akören Köyleri bölgesi dir. Bu bölgeler sedimenter olarak değişik istiflenmişdir. Diğer bir bölge Çavuş köyü, Güveçli, Asmaca, Yayıklı, Asar köyleri bölgesidir. Diğer bölge Karahöyük, Dolaylı Mah ile beraber Dişt-rek yazısıdır. Arguvan yazısı ise yükselti ovası olarak oluşmuştur.

Diğer bölgeler hemen, hemen Platolar üzerinde bulunmaktadır. Bu bölgelerde Genel zemin yapıları ayrı ayrı olarak irdelenecektir. 

 Merkez ilçemiz; Afet bölgelerinde yapılacak yapılar hakkındaki yönetmelik gereği; 1. önemde deprem bölgesi ile 2.önemde deprem bölgesi alanında kalmaktadır. Bu duruma göre 1.önemde deprem bölgesinde kalan bölgeler, Malatya kırığının bulunduğu ve Deprem büyüklüğü Ms: 5- 8, yer ivmesi Ao= 0,4 – 0,6g, yıkım gücü Io= X- XI olan ve etki alanı 150 – 250 km'lik bölge içinde kalan yerlerdir ve diri kırıkların olduğu ve geçtiği kuşaklardır. Yapılaşma açısından ciddi sakıncalar içermektedir. Bu sebeple ciddi yer incelemesi yaptırmak gereklidir. 2. önemde deprem bölgesinde kalan bölgeler, Malatya fayının doğu kısmında Keban barajı istikametinde kalan ve zemin parametrelerine göre masif yapıda olan yerlerdir. Bu bölgeler de deprem büyüklüğü M<5 olan ve sarsıntı etki kuşağı bölgesinde bulunmaktadır. Yer ivmesi ise Ao=0,2 – 0,4g, Yıkım gücü Io= VII- IX önemsiz diri kırıkların var veya yok olduğu alanlardır. Bu bölgelerde sınırlı yapılaşma olabilir. Detaylı olarak yer incelemesi yapmak gerekir. İlçe merkezimiz; Hali hazırda Türkiye'nin sismotektonik yer haritasına göre 2.derece deprem bölgesinde kalmaktadır. Bu haritanın yeniden günceleşmesi konusunda ilgili kurumların çalışma yaptıkları bilinilmektedir. Bu duruma bağlı olarak, beklenen ivme değerleri 0.40g ile 0.30g arasındadır. Malatya kırığı ilçemiz sınırları içerisinden geçmektedir. Bu yerler, kuzeyden Arapkir İlçemiz istikametinden başlar Yoncalı, Ayrancı dağlarının doğusundan, Alhasuşağı, Kömürlük, Kızık, Eymir, Akören, Çavuş, Güveçli, Asmaca ve Yayıklı köyleri doğrultusundan Yazıhan İlçesine doğru devam etmektedir. Tahmini olarak 85 km civarındadır. Bu köylerimizin yer yapısı için detaylı çalışma yapılması gerekmektedir.

Merkez ilçemizin deprem kuvvetlerine karşı zemin yapısının göstereceği tepki zemine hakim periyotlar açısından güçlü değildir. Doğrultu atımlı sol yönlü deprem dalgasında elektrostatik olarak gerilmeye bağıl olarak akifer durumda olduğundan negatif oluşumlara neden ola bilir. İlçemizin genel zemin alanı, Alp kıvrımlaşması sonrasında belirli yükseklik ve çöküntü özellikler alarak şekillenmiştir. III. Jeolojik zamanın sonuyla IV. zamanın başlarında ortaya çıkan levha tektonik hareketleri sırasındaki kıvrılma ve kırılmalarla oluşmuştur. İlçemiz merkezi farklı serilerden meydana gelmiş andezit lavlarla başkalaşmış olup, koyu kahverengi ve yeşil marnlarla kaplıdır. Yarı konsilide zemin gurubu özelliği göstermektedir. Buna göre zemin tabakaları açısından farklılık oluşturmakta ve kırılmalar meydana gelmektedir. İlçe merkezinin yerel zemin yapısı ilk 1 ile 2 metre arası yağılı bitkisel koyu kahve renkli ve koyu grimsi toprakla kaplıdır ve fazla yatay tabakalanma yoktur. Genellikle kuru tarım yapılmaktadır. İlk 1 ve 2 metre den sonra killişistler görülmektedir. Daha sonra Formasyon alt tabakaları kesit olarak değişken olup, alt guruplara göre değişmektedir. Bu tabakalardan sonra pürüzlü ve dokunaklı yumuşak kayaçlar bulunmaktadır.

Kayaçların üniform yapısı pürüzlü durum içerdiğinden, zemin sularını gördüğü andan itibaren erimeye bağlı çözünme gösterir. Elektrostatik yapısı bozularak uzun vadede ayrışmalar meydana gelir. Mevsim sularındaki artış oranlarına göre hız kazanmaktadır. Yerin geoteknik yapısı yapılaşma açısından ilk 200 metrede kırılgan daha sonra da blok etkisi göstermektedir. Bu zemin yapısı bu yerde dağılım olarak heyelan meydana getirmektedir.

Merkez ilçenin zeminine ait yeraltı logosuna bağlı olarak, kuzey batı istikametinden gelen yeraltı suları, Morhamamköyü çöküntü havzası doğrultusuna doğru, Fırat nehri havzasına hareket etmektedir. Bu bölgede yeraltı sularının akışkanlık yönündeki donelerin tespit edilmesi gerekmektedir. Bunun için gerekli, Düşey elektrik sondajları yapılarak durumun tespit edilmesi kaçınılmaz bir olasılıktır. Bu yeraltı suları yaklaşık olarak, Lejand durumuna göre yer tabaklarının tahmini olarak 1.200 ile 1.400 metre aşağısında KB 'den GD 'ya doğru yer değiştirmektedir. Bu olasılık üzerinde ilçenin merkezi akifer davranıyor olabilir. Bu durum zemin parametrelerine göre yerel zemin sınıfına ve yapısına göre tahmini olarak risk oluşturmaktadır. İlçemizin Kuzey batı kısmında genellikle su havzaları yer yükseltilerine göre yüksek oranda görülmektedir. Yerel zeminlerin masif yapısına bağlı olarak fazlalık göstermektedir. Detaylı ve geniş ölçekte ayrıntılı yer incelmesi gerekmektedir. Konut sahası açısından düşey yapı ve yatay olarak deprem yükü göz önüne alınmadan tasarımsız, gelişi güzel yapılar yapılmış ve malzeme kullanılmıştır ve Deprem yönetmeliğine uyulmadan gelişi güzel yapı gereci kullanılarak dikilmiş yapılardan ibarettir. Merkez ilçemizin yapısallarında gerekli etütlerin yapılarak zemin- bina ilişkilerinin incelenmesi gerekmektedir.

Merkez İlçemizin zemin parametreleri detaylı olarak irdelenerek şu çalışmaların süratle yapılması gerekmektedir. Bu sebeple Sismik, Geo- teknik, Dinamik, jeolojik ve fiziksel dataların incelenmesi sonucunda; Merkez ilçenin mevcut yerleşim yerinin nakli gerekmektedir. İlçemiz kuruluşundan bugüne kadar, yerleşim alanı üç kez yer değiştirmiştir. Bu tarihler sırası ile 1967, 1977 ve 1988 yılarıdır. Bu oluşumlar neticesinde eğimli olan ilçe merkezinin yer yapısı Yapılaşma açısından risk göstermektedir.

*** İlçe Merkezinin nakil edilecek yerleşim alanı; Uygun Planlamanın yapılarak İklim, Zemin, Ulaşım, Turizm, Peyzaj mimarisi ve özellikle SU ihtiyacına cevap verecek noktalar olması gerekmektedir. ***

İlçemizin nakil edilmesi için, gerekli yerleşim yeri olacak bölgeler, ilçe sınırlarında mevcuttur. Bu olasılıklar tahmini olarak şunlardır :

A).İklim bakımından düşük rakımlı olan, Arapkir ilçesi istikametine doğru Fırat havzasına yakın, Morhamamköyü ile İsaköyü arasına nakil uygun olabilir.

B).2. önemde deprem bölgesi olarak, Karahöyükköyü ile Dolaylı mahallesinin doğu kısmına nakli diğer olasılık olabilir.

C).Peyzaj mimarisine, zemin modülüne ve Su faktörüne göre, Kömürlükköyü, Güngörenköyü, Kızıkköyü İle Eymirköyü havzasına nakli edilmesi bir başka olasılık olabilir.

D).Düşük rakım açısından bir başka faktör, Fırat nehrine yakın olması ve nehir imkanlarından yararlanmak için aynı zamanda turizm açısından, Karababaköyü ile Gümüşlüköyü havzasına yerleşmesi ve Malatya il merkezine yakın olması, nakili bir başka olasılıktır. Bu olasılıklar değerlendirilerek gereği düşünülmelidir.

İlçemizin yüz ölçümü 1.037 Km² dir. Ba

tıda Yama dağları, Yama dağlarından iç kısma doğru, ilçe merkezine yaklaştıkça, Ayrancı Dağları kuzeybatıda yer almaktadır. Kuzeyden güney doğru, Göl dağları yer almakta olup Fırat havzasına doğru uzanmaktadır. Bu bilgiler genel amaçlı olarak hazırlanmıştır. Herhangi bir amaçla zemin etüdü olarak kullanılamaz.

Serhan Bilgen (Müh.)

SAYGILARIMLA

Deprem inceleme ve zemin araştırma raportörü

YARARLANILAN KAYNAKLAR

1.AFET İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜNÜN TÜRKİYENİN SİSMOTEKTONİK YAPISI HK. YAYINLARI

2. BAYINDIRLIK VE İSKÂN BAKANLIĞININ 1/250.000 ÖLÇEKLİ JEOLOJİK HARİTASI.

3. BOĞAZİÇİ ÜNİ. KANDİLLİ RASATHANESİ Deprem izleme merkezi.(BÜKARDE) ÇALIŞMALARI.

4. BÖLGEMİZDEKİ ÜNİVERSİTELERİN KONU İLE İLGİLİ ÇALIŞMALARI.

5. DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜNÜN BÖLGEMİZDE YAPILAN ÇALIŞMA RAPORLARI.

6. PROF DR.CELAL ŞENGÖRÜN DOĞU ANADOLU SIKIŞMA BÖLGESİ İLE İLGİLİ ÇALIŞMALARI.

7. PROF DR. AHMET ERCANIN TÜRKİYENİN DEPREMSELLİK YAPISI HK. ÇALIŞMALARI.

8.BÖLGEMİZDE YAPILAN FARKLI ZEMİN ETÜTLERİ İLE İNCELEME VE ÇALIŞMA RAPORLARI.

9. DİĞER KURUMLARIN KONU İLE İLGİLİ ÇALIŞMALARI